Kết luận cốt lõi: tổng thể trữ lượng khoáng sản làm vật liệu xây dựng của Việt Nam cơ bản đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế-xã hội và triển khai các công trình trọng điểm trong trung và dài hạn. Nghịch lý nằm ở chỗ: nguồn tài nguyên phong phú nhưng phân bố không đồng đều giữa các vùng, trong khi nhu cầu vật liệu lại tập trung rất lớn tại các khu vực đang đồng thời triển khai nhiều dự án trọng điểm. Vấn đề cốt yếu không phải thiếu nguyên liệu thô, mà là hiệu quả quản trị tài nguyên và tổ chức điều phối nguồn cung trên phạm vi quốc gia.
Cơ sở dữ liệu quốc gia và bản đồ số
Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc yêu cầu Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia, tích hợp năm nhóm thông số: mỏ, trữ lượng, công suất khai thác, nhu cầu sử dụng, khả năng điều phối. Hệ thống phải được cập nhật định kỳ. Hằng năm, Bản đồ số quốc gia về nguồn cung vật liệu xây dựng được công bố, phục vụ chỉ đạo điều hành và hỗ trợ địa phương lập kế hoạch khai thác.
Song song, hệ thống dự báo cung-cầu theo từng vùng, từng loại vật liệu, từng giai đoạn phát triển được yêu cầu thiết lập. Đầu ra là báo cáo tổng hợp định kỳ gửi Thủ tướng, kèm đề xuất điều chỉnh phương án điều phối khi cần thiết. Cơ chế dự phòng nguồn vật liệu và điều phối theo vùng kinh tế cũng nằm trong danh mục yêu cầu, với lộ trình cụ thể.
Cơ chế liên vùng và lộ trình
Cơ chế điều phối nguồn vật liệu xây dựng liên vùng và liên tỉnh phải hoàn thành trong tháng 10/2026, bảo đảm ưu tiên cung cấp cho các công trình, dự án quan trọng quốc gia. Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố chịu trách nhiệm hoàn thành việc lập, phê duyệt và tổ chức thực hiện Đề án đánh giá tiềm năng khoáng sản nhóm III, nhóm IV trước quý 2/2027. Đây là điều kiện tiên quyết để chủ động chuẩn bị nguồn vật liệu phục vụ phát triển kinh tế-xã hội.
Điểm nút kết cấu và khuyến cáo thi công
Số liệu rà soát khẳng định nhiều địa phương có công suất khai thác còn dư địa nâng cao, có khả năng hỗ trợ các địa phương khác. Song sự lệch pha giữa cung và cầu theo không gian đang diễn ra, không chỉ là bài toán trên giấy.
Với người thi công, hệ quả kéo theo rất cụ thể. Cát, đá, xi măng - ba thành phần cốt lõi của bê tông - chi phối trực tiếp cường độ nén, module đàn hồi, và khả năng chống thấm của kết cấu. Khi nguồn cung phân tán, chất lượng cốt liệu dao động theo từng mỏ, từng vùng, rủi ro thấm dột tăng theo cấp số nhân.
Chúng ta cần đặt câu hỏi thẳng: thông số trữ lượng và công suất khai thác trên bản đồ số có đồng nghĩa với chất lượng cốt liệu ổn định? Hệ dự báo cung-cầu cần đối chiếu với tiêu chuẩn kỹ thuật cụ thể - từ hàm lượng bùn, độ sạch, đến cường độ nén mẫu bê tông - chứ không dừng ở con số trữ lượng.
Trước khi cơ chế điều phối đi vào vận hành chính thức, mỗi công trình phải tự kiểm soát đầu vào:
- Yêu cầu cung cấp chứng chỉ chất lượng cốt liệu từ nhà cung ứng.
- Đối chiếu thông số cát, đá với tiêu chuẩn thiết kế kết cấu.
- Lấy mẫu kiểm tra độ sạch, hàm lượng bùn, cường độ nén mẫu bê tông trước khi đổ.
- Tính toán biện pháp chống thấm bổ sung khi nguồn cung cốt liệu không ổn định.
Nguồn nguyên liệu thô ổn định là điều kiện tiên quyết. Mọi giải pháp hóa chất chống thấm chỉ phát huy hiệu quả khi nền bê tông đạt chuẩn.
Related reading: Nghịch lý thiếu hụt vật liệu.